Πώς κλίνεται ο συντηρητισμός; (για την κατάργηση των αρχαίων στο γυμνάσιο)

Τα πράγματα έχουν ως εξής: πριν λίγες μέρες κυκλοφόρησε η αυτονόητη και λογικότατη πρόταση 56 πανεπιστημιακών να καταργηθεί στο γυμνάσιο η διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών από το πρωτότυπο και ταυτόχρονα να αυξηθούν στην ίδια βαθμίδα οι ώρες διδασκαλίας της νέας ελληνικής, καθώς και της αρχαίας ελληνικής γραμματείας από μετάφραση. Ουσιαστικά ζητούν επαναφορά στην κατάσταση που είχε διαμορφωθεί με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1976 και ίσχυε ως το 1992. Η πρόταση υποστηρίζεται με μια σειρά από στέρεα επιχειρήματα που βασίζονται τόσο στην επιστήμη της γλωσσολογίας, όσο και σε ερευνητικά και εμπειρικά δεδομένα που προέρχονται από την εκπαιδευτική πρακτική τόσων χρόνων διδασκαλίας των αρχαίων στο γυμνάσιο (και τα οποία επιβεβαιώνονται και από τη δική μου διδακτική εμπειρία).

Το ΔΣ της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων (ΠΕΦ) όμως έχει διαφορετική γνώμη επί του θέματος· σε ανακοίνωσή του -που σημειωτέον έχει ημερομηνία πρότερη της δημοσιοποιημένης πρότασης των πανεπιστημιακών- δηλώνει την πλήρη αντίθεσή του στην πρόταση, χρησιμοποιώντας επιχειρήματα το ένα πιο αστείο από το άλλο, και καλεί εμάς τους φιλολόγους να αγνοήσουμε -επιδεικτικά μάλιστα!- τη συγκεκριμένη πρωτοβουλία.

Ας κάνουμε λοιπόν το χατίρι των συναδέλφων και, αντί να ασχοληθούμε με την πρόταση των πανεπιστημιακών, ας καταπιαστούμε με αυτό το μνημείο ρητορικής που έγραψαν οι ίδιοι. Και μια και είμαι φιλόλογος κι εγώ, θα κάνω και λίγη φιλολογική κριτική μεταξύ άλλων.

Ας πάρουμε την ανακοίνωση παράγραφο-παράγραφο:

Το Διοικητικό Συμβούλιο της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων δηλώνει την πλήρη αντίθεσή του στην πρωτοβουλία πανεπιστημιακών κύκλων για συγκέντρωση υπογραφών υπέρ της αύξησης των ωρών διδασκαλίας της Νέας Ελληνικής Γλώσσας στο Γυμνάσιο, με παράλληλη μείωση των ωρών διδασκαλίας της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας.

Συνάδελφοι, είστε σε πλήρη αντίθεση ΚΑΙ με την προτεινόμενη αύξηση των ωρών διδασκαλίας της νέας ελληνικής; Θεωρείτε δηλαδή ότι διδάσκεται επαρκείς ώρες η ομιλουμένη στο γυμνάσιο; Μιλάτε για «πρωτοφανή πρωτοβουλία» στην επόμενη παράγραφο, αλλά εδώ βλέπουμε κάτι άλλο πρωτοφανές: μια ένωση διδασκόντων της επίσημης γλώσσας της χώρας να αντιτίθεται στην αύξηση των ωρών διδασκαλίας αυτής της γλώσσας. Και μη μας πείτε ότι αυτό που θέλετε να πείτε γίνεται ξεκάθαρο στη συνέχεια, γιατί αν το έγραφε έτσι ένας μαθητής σας θα μιλάγατε για «εκφραστικό λάθος». Α, γράφετε και ένα ψεματάκι εδώ: η πρόταση δεν μιλά για «μείωση των ωρών διδασκαλίας της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας», αλλά για «κατάργηση της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών από το πρωτότυπο στο Γυμνάσιο και την αντικατάσταση των ωρών αυτών από διδασκαλία των νέων ελληνικών, καθώς και αρχαίων ελληνικών κειμένων από μετάφραση [Αρχαία Ελληνική Γραμματεία]».

Πρόκειται για μια πρωτοφανή εξωθεσμική πρωτοβουλία, η οποία παρακάμπτει τα εκλεγμένα επιστημονικά όργανα των φιλολόγων και θέτει ένα σοβαρό εκπαιδευτικό ζήτημα στην πρόχειρη κρίση μιας συχνά τυχαίας υπογραφής .

Φυσικά, οι παρεμβάσεις (δημόσιες και μη) για την επαναφορά των αρχαίων από το 1976 ως το 1992 (στις οποίες πρωταγωνιστούσε η ΠΕΦ) ήταν πάντα θεσμικές και συνήθεις. Να θυμίσουμε βέβαια πως η ΠΕΦ δεν είναι επιστημονικό όργανο κανενός, αλλά απλώς ένωση επιστημόνων· καταλαβαίνετε τη διαφορά φαντάζομαι. Το «σοβαρό εκπαιδευτικό ζήτημα» πάντως είχε κριθεί πολύ πιο εμπεριστατωμένα το 1976, αλλά αυτό εσάς δεν σας πτόησε ποτέ -πού να σας πτοήσει τώρα η υπογραφή κάποιων πανεπιστημιακών σε ένα δημόσιο κείμενο, για την οποία μάλιστα εκφέρετε την καθόλου πρόχειρη κρίση ότι είναι συχνά τυχαία.

Λυπούμαστε διπλά που η κίνηση αυτή γίνεται σε εποχή κατά την οποία τα ανθρωπιστικά μαθήματα δέχονται ολόπλευρη επίθεση από το Υπουργείο Παιδείας (κατάργηση της διδασκαλίας του Επιταφίου στο Λύκειο, μείωση των ωρών διδασκαλίας της Λογοτεχνίας, αφαίρεση της διδασκαλίας της Τοπικής Ιστορίας από τους καθ’ ύλην αρμόδιους φιλολόγους).

Εδώ βλέπουμε μεταξύ άλλων ότι  το αίτημα για κατάργηση των αρχαίων από το γυμνάσιο και αύξηση των νέων ελληνικών συσχετίζεται με την επίθεση στα ανθρωπιστικά μαθήματα, ότι η κατάργηση της ώρας του παιδιού που λεγόταν «Επιτάφιος Γ΄ Λυκείου» συνιστά επίσης επίθεση σε αυτά, και ότι αφαιρέθηκε η διδασκαλία της Τοπικής Ιστορίας από τους φιλολόγους (το πόσο καθ’ ύλην αρμόδιοι είναι άνθρωποι που δεν έχουν επιμορφωθεί ποτέ σε ένα αντικείμενο είναι μια άλλη ιστορία). Για την (τοπική) ιστορία πάντως, φέτος δίδαξα κανονικότατα το συγκεκριμένο μάθημα.

Οι συντάκτες του κειμένου, που αιτούνται μάλιστα τις υπογραφές των φιλολόγων, αντί να εργασθούν υπέρ της αναγκαίας αύξησης της διδασκαλίας της νέας ελληνικής γλώσσας, στην πραγματικότητα συναινούν στην υποβάθμιση της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών, καθώς μάλιστα επιχειρούν να στηρίξουν την πρότασή τους με αντιεπιστημονικά επιχειρήματα τα οποία αρνούνται τη σημασία της ανάδειξης, κατά τη διδασκαλία, της διαχρονικής συνέχειας της ελληνικής γλώσσας ανά τους αιώνες.

Όχι, πείτε μου ειλικρινά, αν έγραφε μαθητής αυτή την παράγραφο πώς θα την χαρακτηρίζατε από πλευράς σύνταξης και επιλογής των κατάλληλων λέξεων; Τη διαβάζω τόση ώρα προσπαθώντας να βγάλω νόημα: «αντί να εργασθούν, […] στην πραγματικότητα συναινούν» (το «εργασθούν» από μόνο του φανερώνει πολλά για το ποια γλωσσική μορφή αγαπάτε πιο πολύ)· τι θέλει να πει το ερίτιμο ΔΣ; Αμ εκείνη η πρόταση που αρχίζει με το «καθώς»; Το καλύτερο όμως είναι  ο χαρακτηρισμός «αντιεπιστημονικά» για τα επιχειρήματα των πανεπιστημιακών (για τον Saussure λέει), τα οποία οι επιστήμονες που συνέταξαν την ανακοίνωση δεν κάνουν ουδεμία προσπάθεια να τα ανασκευάσουν. Εδώ μιλάμε για τη σημασία της ανάδειξης της διαχρονικής συνέχειας της ελληνικής γλώσσας ανά τους αιώνες, αντεπιχειρήματα θα γράφουμε τώρα;

Και το αριστούργημα κλείνει με την προτροπή στους φιλολόγους που αναφέραμε στην αρχή, χαρακτηρίζοντας την πρωτοβουλία «απαράδεκτη».

Συμφωνούμε απόλυτα για τον χαρακτηρισμό, μόνο που εγώ ως φιλόλογος τον επιφυλάσσω μόνο για την ανακοίνωση της ΠΕΦ, τόσο ως προς το περιεχόμενο, όσο και ως προς την έκφραση. Λέτε τελικά οι συντάκτες της να μη διδάχτηκαν αρχαία στο γυμνάσιο;

ΥΓ. Ανάλογη, και πολύ χειρότερη από πλευράς επιχειρημάτων, ανακοίνωση έβγαλε και ο Πανελλήνιος Σύλλογος Αναπληρωτών Φιλολόγων, αλλά δεν θα μπω στον πειρασμό να ασχοληθώ με τις ανοησίες που γράφει ένα κείμενο το οποίο περιέχει, μεταξύ άλλων, τα εξής: «Σήμερα, στα πλαίσια της παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας επιχειρείται αφελληνισμός γλωσσικός και δη σ’ ένα έθνος γλωσσικά ανάδελφο.»

Η Αννούλα γλωσσολόγος

Η Άννα Διαμαντοπούλου μερικά χρόνια πριν, όταν ήταν ακόμη ευρωπαϊκή επίτροπος, είχε προτείνει την καθιέρωση της αγγλικής ως δεύτερης επίσημης γλώσσας στην Ελλάδα. Απ’ ό,τι φαίνεται το θέμα της γλωσσομάθειας την απασχολεί ιδιαιτέρως, καθώς σε ομιλία της στη Συνάντηση Εργασίας για την «Ελληνική Γλώσσα και τη Γλωσσική Αγωγή» στη Θεσσαλονίκη εξήγγειλε τέσσερις πρωτοβουλίες, ώστε η ελληνική να γίνει «η πρώτη ξένη γλώσσα που θα προτιμάται παγκοσμίως από άποψη [!!!]».

Τη φιλόδοξη πρόταση της υπουργού δε θα μπω στον κόπο να την αξιολογήσω -ούτε καν αυτό το χυλώδες (εκ του «χυμώδες») «από άποψη»… Αυτό που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον εν προκειμένω είναι το επιχείρημα με το οποίο στηρίζει αυτή την πρόταση. Πρόκειται για έναν μακρινό απόηχο του περίφημου λερναίου κειμένου σε συνδυασμό με μια παλιότερη διαφήμιση της μπύρας «Μύθος». Ορίστε το επίμαχο απόσπασμα από την ομιλία της Υπουργού:

«Όταν δεν  βρίσκουμε τις λέξεις, πιανόμαστε  στα χέρια!» είχε πει το 2008 σε ομιλία της για την εκπαίδευση στην Γαλλική Ακαδημία,  η γαλλίδα ακαδημαϊκός  και κορυφαία ελληνίστρια Ζακλίν ντε Ρομιγί. Φράση συγκλονιστική,  που καταδεικνύει με έναν πολύ παραστατικό τρόπο πως τα όρια μεταξύ του πολιτισμού και της βαρβαρότητας σημαίνονται με λέξεις. Κι αν μας λείψουν, θα εκλείψει ο πολιτισμός.

Ιδιαίτερα για εμάς τους Έλληνες, θα συνιστούσε πραγματικά τραγική ειρωνεία να μας λείψουν οι λέξεις, όταν η ελληνική γλώσσα από τη μακρινή αρχαιότητα μέχρι σήμερα έχει να επιδείξει έναν εντυπωσιακό πλούτο από λεξίτυπους καθώς μιλιέται και εξελίσσεται μέσα στους αιώνες. Και όταν ένα μεγάλο τμήμα από τους λεξίτυπους άλλων γλωσσών, όπως της αγγλικής, είναι αμιγώς ελληνογενές. Στο Merrian [sic] Webster, το πληρέστερο σήμερα αμερικανικό λεξικό, σε σύνολο 166.724 λέξεων η συμμετοχή ελληνογενών λέξεων είναι 42.914, αριθμός που αντιστοιχεί στο 25,73%. H μία στις τέσσερις λέξεις του είναι ελληνογενής. Χαρακτηριστικό είναι το κείμενο του αείμνηστου Ξενοφώντα Ζολώτα, μιλώντας το 1957 και το 1959 σε διεθνή φόρα με αμιγώς ελληνογενείς λέξεις της αγγλικής γλώσσας.

Αλλά και σήμερα, βασικοί όροι της επιστημονικής και τεχνολογικής πρωτοπορίας εκφράζονται με ελληνικά γλωσσικά δάνεια. Nanotechnology,  η νανοτεχνολογία. Κι αυτή η λέξη που στα αγγλικά φαίνεται σαν μια σειρά από τυχαία γράμματα, μια σύμβαση δηλαδή , στα ελληνικά η ετυμολογική της σύνθεση το σημαίνον (η λέξη) έχει πρωτογενή σχέση με το σημαινόμενο (την έννοια). Είναι αυτή η ιδιότητα της ελληνικής γλώσσας  που έκανε τον κορυφαίο φυσικό και εκ των θεμελιωτών της κβαντομηχανικής Βέρνερ Χάιζενμπεργκ να πει: «Η θητεία μου στην αρχαία Ελληνική γλώσσα υπήρξε η σπουδαιότερη πνευματική μου άσκηση. Στην γλώσσα αυτή υπάρχει η πληρέστερη αντιστοιχία ανάμεσα στην λέξη και στο εννοιολογικό της περιεχόμενο.». Δεν είναι μικρό πράγμα η αναγνώριση αυτή από τον διανοητή στον οποίο οφείλουμε την «αρχή της απροσδιοριστίας»!

Παρακάμπτοντας το κορακίστικο «αν μας λείψουν [οι λέξεις]» και τη γενικότερη ασυνταξία του κειμένου (αποκορύφωμα είναι αυτή η πρωτότυπη χρήση της ενεργητικής μετοχής: Χαρακτηριστικό είναι το κείμενο του αείμνηστου Ξενοφώντα Ζολώτα, μιλώντας το 1957 και το 1959 σε διεθνή φόρα με αμιγώς ελληνογενείς λέξεις της αγγλικής γλώσσας), φτάνουμε στο νεολογισμό «λεξίτυπος» (από μια απλή αναζήτηση στο διαδίκτυο είναι φανερό ότι η λέξη αυτή έχει χρησιμοποιηθεί ως τώρα μόνο ως εμπορική επωνυμία) ο οποίος μας προετοιμάζει για αυτό που πρόκειται να επακολουθήσει: Στο Merrian [sic] Webster, το πληρέστερο σήμερα αμερικανικό λεξικό, σε σύνολο 166.724 λέξεων η συμμετοχή ελληνογενών λέξεων είναι 42.914, αριθμός που αντιστοιχεί στο 25,73%.

Μάλιστα. Με απόλυτη ακρίβεια λοιπόν, στο Merriam-Webster περιλαμβάνονται 166.724 λέξεις κοκ. Αλήθεια; Για να δούμε τι λέει η ιστοσελίδα του ίδιου του λεξικού για το θέμα:

Webster’s Third New International Dictionary, Unabridged, together with its 1993 Addenda Section, includes some 470,000 entries. The Oxford English Dictionary, Second Edition, reports that it includes a similar number.

Πόθεν όμως προέκυψαν αυτά τα δύο ακριβέστατα νούμερα που παραθέτει η υπουργός; Και πάλι το google δίνει την απάντηση: ολόκληρη η φράση προέρχεται από το βιβλίο «H Οικουμενική Διάσταση της Ελληνικής Γλώσσης» (1993) του Αριστείδη Κωνσταντινίδη, με μόνη αλλαγή το μετριοπαθέστερο «ελληνογενείς»  που αντικατέστησε το αρχικό «ελληνικές.» Τα συμπεράσματα δικά σας…

Για το πόσο «χαρακτηριστικό» είναι το κείμενο του Ξενοφώντα Ζολώτα (στην πραγματικότητα τα ελληνότροπα αγγλικά του κείμενα είναι δύο)  έχει γράψει ο Νίκος Σαραντάκος σχετικά πρόσφατα μια εξαιρετική ανάρτηση στο ιστολόγιό του η οποία διαλύει κάθε ψευδαίσθηση μεγαλείου που προέρχεται από τα δύο αυτά κείμενα.

Στην επόμενη παράγραφο της ομιλίας έχουμε όμως το καλύτερο! Στα ελληνικά υπάρχει, λέει, πρωτογενής σχέση ανάμεσα στο σημαίνον (λέξη) και στο σημαινόμενο (έννοια) και δίνει ως παράδειγμα μια σύνθετη λέξη στα αγγλικά (νανοτεχνολογία), την οποία υποτίθεται ότι ένας ομιλητής της ελληνικής την καταλαβαίνει αναλύοντάς τη στα συνθετικά της (η τεχνολογία των νάνων; ) ενώ στα αγγλικά είναι λέει μια σειρά από τυχαία γράμματα… Λες και τα αγγλικά δεν έχουν σύνθετες λέξεις που τα συνθετικά τους δεν είναι «αμιγώς ελληνογενή»… Hellenic Quest και ξερό ψωμί δηλαδή…

Το κερασάκι στην τούρτα είναι μια φράση του ΦΥΣΙΚΟΥ Χάιζενμπεργκ η οποία παρατίθεται για να καμαρώσουμε όλοι την ανωτερότητα της (αρχαίας) ελληνικής γλώσσας. Ψιλά γράμματα το γεγονός ότι η όποια αυθεντία του Χάιζενμπεργκ περιορίζεται στη δική του επιστήμη και όταν μιλάει για πράγματα έξω από αυτή τα λόγια του έχουν την ίδια βαρύτητα με αυτά οποιουδήποτε άλλου…

Όταν η Υπουργός Παιδείας και Δια Βίου Μάθησης εξαπολύει, μπροστά σε ειδικούς της γλώσσας μάλιστα, ένα τέτοιο κομπολόι ημιμάθειας, ασυναρτησίας και ψεύδους, τι μπορούμε άραγε να περιμένουμε σε σχέση με τα πολύπαθα ελληνικά στο σχολείο; Κι ας το είπε ο Κριαράς στην ίδια εκδήλωση ότι πρέπει να περιοριστούν τα αρχαία στο γυμνάσιο…

Πέστα Δάσκαλε!

Παρατηρώ ότι πρέπει να καταρτίσομε εκ νέου το σχολικό πρόγραμμα του δημοτικού σχολείου και του Γυμνασίου. Χρειάζεται να περιοριστεί ο αριθμός των μαθημάτων, αλλά και η ύλη του κάθε μαθήματος στα βασικά και απαραίτητα. Ιεράρχηση επίσης των μαθημάτων είναι απαραίτητη. Ειδικότερα υποστηρίζω -και δεν το λέω μόνος εγώ- ότι με τη σημερινή διδασκαλία στο γυμνάσιο δημοτικής και καθαρεύουσας οδηγείται ο μαθητής σε πλήρη σύγχυση, καθώς έρχεται από το δημοτικό γλωσσικά ακατάρτιστος στη σημερινή του γλώσσα. Ξέρομε ότι η μεταρρύθμιση του 1976 απομάκρυνε την αρχαία γλώσσα από το γυμνάσιο και τη μετέθεσε στο λύκειο. Μεταγενέστερες προτάσεις οδήγησαν με τον καιρό στο εσφαλμένο μέτρο της επαναφοράς της καθαρεύουσας στο γυμνάσιο. Χρειάζεται άμεση αποκατάσταση των πραγμάτων. Είναι ανάγκη ο μαθητής να κατακτήσει όσο γίνεται καλύτερα τη σύγχρονη γλώσσα του για να μπορέσει αργότερα στο λύκειο, βασιζόμενος στη γλώσσα τη σύγχρονη, να επεκτείνει τις γνώσεις του και στην αρχαία γλώσσα. Στο γυμνάσιο ο μαθητής πρέπει απλώς να προϊδεαστεί ως προς την αρχαία γλώσσα, ενώ σήμερα φιλοδοξούμε να επιτύχομε το ακατόρθωτο: παράλληλη προσπέλαση δύο γλωσσικών μορφών από μαθητές όχι ανάλογα παρασκευασμένους.

Εμμανουήλ Κριαράς στην εφημερίδα «Πατρίς» της Κρήτης

Ευτυχώς που Έχω Πυκνό Μαλλί

Εν μέσω επιθανάτιων ρόγχων ενός συστήματος που μόλις τώρα ανακαλύπτει (;) τις νέες τεχνολογίες και νομίζει ότι μπορεί να τις ελέγξει και να τις περιορίσει (γίνονται βλέπεις πολύ ενοχλητικές), διορθώνεις την έκθεση που έγραψε -στο σπίτι μάλιστα- μια μαθήτρια της Γ’ Γυμνασίου (14-15 χρονών δηλαδή) -μαθήτρια του 17 υποτίθεται- και αντιλαμβάνεσαι για πολλοστή φορά την αποτυχία της ελληνικής εκπαίδευσης:

[Έχει ζητηθεί από τους μαθητές, μετά από επεξεργασία και συζήτηση, να γράψουν ένα κείμενο που θα απαντάει σε ρατσιστικές απόψεις εναντίον των Αλβανών]

Η Ελλάδα είναι μια τουριστική χώρα που προσελκύει όλο και περισσότερους τουρίστες κάθε χρόνο. Τα τελευταία χρόνια ήρθαν πολύ αλλοδαποί κυρίως από τη γειτονική Αλβανία κοκ….

Κυριολεκτικά Κουφάθηκα

Καλά, έχουμε μεγάλη ομάδα ΚΑΙ στο μπάσκετ, αλλά έχω αγχωθεί πολύ για την ιστορική μας έδρα: ο εκφωνητής του αγώνα πριν λίγο είπε ότι το Αλεξάνδρειο (Μέλαθρον) κυριολεκτικά φλέγεται! Μάθατε τίποτα;